ফৰাচী বিপ্লৱ – স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্বৰ জয়গান

১৭৮৯ চনৰ পৰা ১৭৯৯ চনলৈকে ফ্ৰান্সত সংঘটিত ফৰাচী বিপ্লৱ হৈছে এনে এক অবিস্মৰণীয় ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক উত্থান, যিয়ে ইউৰোপৰ দীৰ্ঘদিনীয়া স্বৈৰাচাৰী ৰাজতন্ত্ৰ আৰু সামন্তবাদৰ ভেটি চিৰদিনৰ বাবে কঁপাই তুলিছিল। ১৭৮৯ চনৰ ৫ মে’ তাৰিখে আনুষ্ঠানিকভাৱে আৰম্ভ হৈ ১৭৯৯ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত সমাপ্ত হোৱা এই ফৰাচী বিপ্লৱৰ মূলমন্ত্ৰ আছিল ‘স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব‘ (Liberté, égalité, fraternité)। প্ৰায় দহ বছৰ, ছমাহ আৰু চাৰি দিন ধৰি চলা এই নিৰৱচ্ছিন্ন সংঘৰ্ষই পশ্চিমীয়া সভ্যতাক এক নতুন যুগত প্ৰৱেশ কৰোৱাইছিল, য’ত ঐশ্বৰিক অধিকাৰৰ ভিত্তিত শাসিত ৰাজতন্ত্ৰৰ পৰিৱৰ্তে জনসাধাৰণৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰৰ ধাৰণা প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।

এই প্ৰতিবেদনত ফৰাচী বিপ্লৱৰ ঐতিহাসিক পৃষ্ঠভূমি, ইয়াৰ গভীৰ আৰ্থ-সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক কাৰণ, গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনাৱলী, ৰবচপিয়েৰৰ নেতৃত্বত চলা সন্ত্ৰাসৰ ৰাজত্ব, আৰু ভাৰতবৰ্ষকে ধৰি সমগ্ৰ বিশ্বৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনত ইয়াৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাৱৰ এক বিস্তৃত, নিবিড় আৰু বিশ্লেষণাত্মক অৱলোকন আগবঢ়োৱা হৈছে।

বিপ্লৱৰ ঐতিহাসিক আৰু দাৰ্শনিক পটভূমি

ফৰাচী বিপ্লৱ কোনো আকস্মিক শূন্যতাৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা ঘটনা নাছিল; ই আছিল শতিকাজুৰি পুঞ্জীভূত হৈ থকা ক্ষোভ, সামাজিক বৈষম্য আৰু নতুন ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এক চৰম বিস্ফোৰণ। ফৰাচী বিপ্লৱৰ পূৰ্বৰ ইউৰোপীয় আৰু আমেৰিকান ইতিহাসলৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে, শাসন ব্যৱস্থাত আমূল পৰিৱৰ্তনৰ বীজ ইতিমধ্যে অন্যান্য প্ৰান্তত অংকুৰিত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ১৬৮৮ চনত ইংলেণ্ডত সংঘটিত ‘গৌৰৱময় বিপ্লৱ’ (Glorious Revolution) আছিল এক ৰক্তপাতহীন ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ নিদৰ্শন, যিয়ে ৰজাৰ স্বৈৰাচাৰী ক্ষমতা খৰ্ব কৰি সংসদীয় শাসন আৰু সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰৰ সূচনা কৰিছিল, লগতে ১৬৮৯ চনত ‘অধিকাৰৰ বিধেয়ক’ (Bill of Rights) গৃহীত কৰি নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ সুনিশ্চিত কৰিছিল।

পৰৱৰ্তী সময়ত, ১৭৭৫ চনৰ পৰা ১৭৮৩ চনলৈ চলা আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধই প্ৰমাণ কৰিছিল যে সাধাৰণ জনতাই একত্ৰিত হৈ পৃথিৱীৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ সাম্ৰাজ্যবাদী ব্ৰিটিছ শক্তিৰ বিৰুদ্ধেও জয়লাভ কৰিব পাৰে। আমেৰিকান বিপ্লৱীসকলে ১৭৭৬ চনত গ্ৰহণ কৰা ‘স্বাধীনতাৰ ঘোষণাপত্ৰ’ই সকলো মানুহৰ জন্মগত সমানাধিকাৰৰ যি দাবী উত্থাপন কৰিছিল, সি ফৰাচী বুদ্ধিজীৱী আৰু সাধাৰণ জনতাক গভীৰভাৱে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। ফ্ৰান্সে আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধত ব্ৰিটেইনৰ বিৰুদ্ধে আমেৰিকানসকলক সামৰিক আৰু অৰ্থনৈতিক সাহায্য প্ৰদান কৰিছিল। এই হস্তক্ষেপে ফ্ৰান্সৰ ৰাজকোষ শূন্য কৰি পেলাই চৰকাৰক দেউলীয়া অৱস্থালৈ লৈ গৈছিল যদিও, আমেৰিকাৰ পৰা উভতি অহা ফৰাচী সৈন্যসকলে নিজৰ দেশলৈ গণতন্ত্ৰ আৰু স্বাধীনতাৰ নতুন ধাৰণা লৈ আহিছিল। এই বৈশ্বিক পৰিঘটনাসমূহে ফৰাচী বিপ্লৱৰ মানসিক প্ৰস্তুতিত এক শক্তিশালী অনুঘটকৰ কাম কৰিছিল।

ফৰাচী বিপ্লৱৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ: এক বহুমাত্ৰিক বিশ্লেষণ

ফৰাচী বিপ্লৱ সংঘটিত হোৱাৰ অন্তৰালত ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক কাৰণৰ এক জটিল সমীকৰণ নিহিত আছিল। পুৰণি শাসন ব্যৱস্থা (Ancien Régime) ফৰাচী সমাজৰ আধুনিকীকৰণৰ পথত এক দুৰ্ভেদ্য প্ৰাচীৰ হৈ থিয় দিছিল। তলত এই কাৰণসমূহৰ এক বিশদ বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা হ’ল।

ত্ৰুটিপূৰ্ণ সামাজিক গাঁথনি আৰু চৰম শ্ৰেণী বৈষম্য

বিপ্লৱৰ প্ৰাকক্ষণত ফৰাচী সমাজখন মূলতঃ তিনিটা প্ৰধান শ্ৰেণী বা ‘এষ্টেট’ত (Estates) বিভক্ত আছিল, যিয়ে এক চৰম অৱৈজ্ঞানিক আৰু বৈষম্যমূলক সামাজিক গাঁথনিৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ ফলত সমাজৰ মুষ্টিমেয় একাংশই সকলো সুবিধা ভোগ কৰিছিল আৰু সংখ্যাগৰিষ্ঠ জনসাধাৰণ সকলো প্ৰকাৰৰ অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল।

এই বৈষম্যমূলক ব্যৱস্থাত তৃতীয় শ্ৰেণীৰ ভিতৰত থকা বুৰ্জোৱাসকল আটাইতকৈ বেছি ক্ষুব্ধ আৰু অসন্তুষ্ট আছিল। তেওঁলোকে ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু উচ্চ শিক্ষাৰ জৰিয়তে আৰ্থিকভাৱে যথেষ্ট সবল হৈ উঠিছিল যদিও, অভিজাত শ্ৰেণীৰ দৰে তেওঁলোকৰ কোনো ৰাজনৈতিক বা সামাজিক মৰ্যাদা নাছিল। এই ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ বঞ্চনাই আৰু সন্মানৰ অভাৱে বুৰ্জোৱা শ্ৰেণীক বিপ্লৱৰ পৰিকল্পনা কৰিবলৈ আৰু জনসাধাৰণৰ নেতৃত্ব ল’বলৈ বাধ্য কৰাইছিল। কৃষকসকলো সামন্ত প্ৰথাৰ বোজা আৰু পুৰণি নিয়মসমূহ মানি চলিবলৈ ক্ৰমান্বয়ে অমান্তি হৈছিল।

তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক সংকট আৰু জীৱনধাৰণৰ দুৰ্দশা

অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে ফ্ৰান্স এক ভয়ংকৰ আৰু নিয়ন্ত্ৰণহীন অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। ফ্ৰান্স ইউৰোপৰ আটাইতকৈ জনবসতিপূৰ্ণ দেশ আছিল, আৰু ক্ৰমাগত জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে খাদ্য যোগান ব্যৱস্থাত তীব্ৰ চাপৰ সৃষ্টি কৰিছিল। একেৰাহে কেইবাখনো ব্যয়বহুল যুদ্ধত অংশগ্ৰহণ (বিশেষকৈ আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধ) আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ সীমাহীন বিলাসিতাই চৰকাৰী কোষাগাৰ উদং কৰি দিছিল। চৰকাৰৰ ঋণৰ পৰিমাণ ইমানেই বাঢ়ি গৈছিল যে ৰাজহৰ এক বৃহৎ অংশ কেৱল ঋণৰ সূদ পৰিশোধ কৰোতেই ব্যয় হৈছিল।

ইয়াৰ লগতে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগে পৰিস্থিতি অধিক ভয়াৱহ আৰু মৰ্মান্তিক কৰি তুলিছিল। ১৭৮৮ চনৰ তীব্ৰ শীত আৰু প্ৰতিকূল বতৰৰ বাবে ফ্ৰান্সত ব্যাপক শস্যহানি হৈছিল, যাৰ ফলত গাঁৱে-ভূঁয়ে দুৰ্ভিক্ষ আৰু অনাহাৰৰ সৃষ্টি হৈছিল। ইয়াৰ ফলত খাদ্যৰ তীব্ৰ নাটনি দেখা দিলে আৰু সাধাৰণ মানুহৰ প্ৰধান খাদ্য ‘ব্ৰেড’ৰ (ৰুটী) মূল্য অস্বাভাৱিকভাৱে দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পালে। কাৰখানাত কাম কৰা শ্ৰমিকসকলৰ মজুৰি মালিকসকলে নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল, আৰু এই মজুৰি মূল্যবৃদ্ধিৰ হাৰত বৃদ্ধি নোহোৱাৰ ফলত ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজৰ ব্যৱধান ক্ৰমাৎ বাঢ়ি গৈছিল। যেতিয়াই খৰাং বা বৰষুণে শস্য নষ্ট কৰিছিল, তেতিয়াই অৱস্থা শোচনীয় হৈ পৰিছিল। এই সমগ্ৰ পৰিস্থিতিয়ে এক ‘জীৱনধাৰণৰ সংকট’ৰ (Subsistence crisis) সৃষ্টি কৰিছিল, য’ত সাধাৰণ জনতাৰ জীৱিকাৰ আৰু অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ মৌলিক উপায়সমূহো বিপদাপন্ন হৈ পৰিছিল। ভোকাতুৰ আৰু নিৰাশ জনতাই পেৰিছৰ ৰাজপথত প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত তীব্ৰ ৰাজনৈতিক বিদ্ৰোহৰ ৰূপ লৈছিল। আৰ্থাৰ ইয়ং আদিৰ দৰে পৰ্যবেক্ষকৰ টোকাত গাঁৱৰ এই দৰিদ্ৰতাৰ কৰুণ চিত্ৰ ফুটি উঠিছিল।

দাৰ্শনিকসকলৰ বৌদ্ধিক জাগৰণ আৰু প্ৰভাৱ

ফৰাচী বিপ্লৱ কেৱল অৰ্থনৈতিক কাৰণতে হোৱা নাছিল, ইয়াৰ আঁৰত এক গভীৰ বৌদ্ধিক আৰু দাৰ্শনিক জাগৰণো আছিল। ভলটেয়াৰ, ৰুচো, আৰু মণ্টেস্কিউৰ দৰে আলোকায়ন যুগৰ (Age of Enlightenment) ফৰাচী দাৰ্শনিকসকলে নিৰংকুশ ৰাজতন্ত্ৰ, ঐশ্বৰিক অধিকাৰৰ ধাৰণা আৰু গীৰ্জাৰ দুৰ্নীতিৰ বিৰুদ্ধে মুকলিকৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি জনসাধাৰণক সজাগ কৰি তুলিছিল। এই দাৰ্শনিকসকলৰ চিন্তাধাৰা ফ্ৰান্সত ইউৰোপৰ আন যিকোনো দেশতকৈ অধিক চৰ্চিত হৈছিল।

• মণ্টেস্কিউ (Montesquieu): তেওঁৰ লেখনিৰ জৰিয়তে অভিজাত শ্ৰেণীৰ অত্যাচাৰক তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছিল আৰু শাসন ব্যৱস্থাত ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণৰ (Separation of Powers) ধাৰণা আগবঢ়াইছিল, যাতে চৰকাৰৰ কোনো এটা অংগই স্বৈৰাচাৰী হৈ উঠিব নোৱাৰে।
• ভলটেয়াৰ (Voltaire): তেওঁ সামাজিক অসমতা, অযুক্তিকৰ পৰম্পৰা আৰু ধৰ্মীয় গোড়ামিৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল আৰু মানৱীয় যুক্তিবাদৰ পোষকতা কৰিছিল।
• বামাৰ্ছেই (Beaumarchais): তেওঁৰ সাহিত্যকৰ্মৰ জৰিয়তে সমাজত চলি থকা অসমতাক তীক্ষ্ণ ব্যংগৰে উপস্থাপন কৰিছিল।
• ইমানুৱেল চিয়েছ (Emmanuel Sieyès): তেওঁৰ “তৃতীয় এষ্টেট কি?” (What Is the Third Estate?) নামৰ বিখ্যাত ৰচনাই সাধাৰণ জনতাৰ মাজত এক অভূতপূৰ্ব ৰাজনৈতিক সজাগতা সৃষ্টি কৰিছিল। চিয়েছে অতি প্ৰভাৱশালী যুক্তি দিছিল যে: “তৃতীয় এষ্টেট কি? সকলোখিনি; কিন্তু এক শৃংখলিত আৰু নিষ্পেষিত সকলোখিনি। সুবিধাপ্ৰাপ্ত শ্ৰেণীটো নোহোৱাকৈ ই কি হ’ব পাৰে? সকলোখিনি, কিন্তু এক স্বাধীন আৰু সমৃদ্ধিশালী সকলোখিনি। ইয়াক বাদ দি একোৱেই সফল হ’ব নোৱাৰে, আনহাতে আনবোৰক বাদ দিলে সকলো বহুত বেছি উন্নত হ’ব।” এই পাঠে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে সমাজৰ প্ৰকৃত মেৰুদণ্ড হৈছে তৃতীয় এষ্টেট, আৰু প্ৰথম দুটা এষ্টেট কেৱল পৰজীৱী মাথোঁ।

ৰজা ষোড়শ লুইৰ দুৰ্বল ৰাজনৈতিক নেতৃত্ব

তৎকালীন ফৰাচী সম্ৰাট ষোড়শ লুই আছিল এজন অত্যন্ত দুৰ্বল, সিদ্ধান্তহীন আৰু অদূৰদৰ্শী শাসক। তেওঁ ৰাজ্যৰ জটিল ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতি চলোৱাতকৈ চিকাৰ কৰা আৰু তলা-চাবি নিৰ্মাণ কৰা আদি ব্যক্তিগত চখতহে বেছি সময় অতিবাহিত কৰিছিল। ৰাজ্যৰ বৰ্ধিত অৰ্থনৈতিক সংকট মোকাবিলা কৰিবলৈ তেওঁ কেইবাখনো সংস্কাৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিব বিচাৰিছিল, কিন্তু যেতিয়াই এই সংস্কাৰসমূহে অভিজাত শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থত আঘাত হানিছিল, তেতিয়াই ৰক্ষণশীল শক্তিৰ বিৰোধিতাৰ সন্মুখত তেওঁ বাৰে বাৰে পিছুৱাই গৈছিল। যেতিয়া ৰজাই দৰিদ্ৰ জনতাৰ ওপৰত কৰৰ বোজা বৃদ্ধি কৰিবলৈ আৰু ইমান দিনে কৰ ৰেহাই পোৱা অভিজাত শ্ৰেণীৰ ওপৰতো কৰ আৰোপ কৰিবলৈ সিদ্ধান্ত ল’লে, তেতিয়া বিপ্লৱ একপ্ৰকাৰ অনিবাৰ্য হৈ পৰিল, কিয়নো ৰাজতন্ত্ৰই সমাজৰ পৰিৱৰ্তিত ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক হেঁচাক সামাল দিবলৈ সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৰ্থ হৈছিল।

বিপ্লৱৰ আৰম্ভণি আৰু প্ৰধান ঘটনাপ্ৰৱাহ: পুৰণি ব্যৱস্থাৰ পতন

১৭৮৯ চন ফ্ৰান্সৰ ইতিহাসত আটাইতকৈ অস্থিৰ, স্পৰ্শকাতৰ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল বছৰ আছিল। এই বছৰটোতে সংঘটিত হোৱা এলানি ধাৰাবাহিক ঘটনাই হাজাৰ বছৰীয়া ৰাজতন্ত্ৰৰ কৱৰ খান্দিছিল আৰু গণতন্ত্ৰৰ বীজ ৰোপণ কৰিছিল।

এষ্টেটছ জেনেৰেলৰ আহ্বান আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সভা গঠন

দেশৰ তীব্ৰ বিত্তীয় সংকট সমাধানৰ বাবে উপায়ন্তৰ হৈ ৰজা ষোড়শ লুয়ে ১৭৮৯ চনৰ ৫ মে’ তাৰিখে ‘এষ্টেটছ জেনেৰেল’ৰ (Estates-General) বৈঠক আহ্বান কৰিবলৈ বাধ্য হয়। এষ্টেটছ জেনেৰেল আছিল ফ্ৰান্সৰ তিনিওটা শ্ৰেণীৰ প্ৰতিনিধিসকলৰ এক পৰামৰ্শদাতা ৰাষ্ট্ৰীয় সভা। অৱশ্যে, এই সভাত ভোটদানৰ প্ৰক্ৰিয়াটো তীব্ৰ ত্ৰুটিপূৰ্ণ আৰু অগণতান্ত্ৰিক আছিল। প্ৰতিনিধিৰ সংখ্যা যিয়েই নহওক কিয়, প্ৰতিটো এষ্টেটৰ মাত্ৰ এটাকৈ সামূহিক ভোট আছিল। ইয়াৰ ফলত প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় এষ্টেটে মিলি সদায় (২-১ ভোটত) তৃতীয় এষ্টেটৰ যিকোনো প্ৰস্তাৱ অতি সহজেই নাকচ কৰিব পাৰিছিল।

যেতিয়া তৃতীয় এষ্টেটৰ প্ৰতিনিধিসকলে বুজি পালে যে এই ব্যৱস্থাত তেওঁলোকৰ কোনো সংস্কাৰ প্ৰস্তাৱেই গৃহীত নহ’ব, তেতিয়া তেওঁলোকে দাবী জনালে যে ভোটদান প্ৰক্ৰিয়াটো ‘এজন মানুহ, এটা ভোট’ (one man-one vote) নীতিৰ ভিত্তিত হ’ব লাগে, য’ত সকলো প্ৰতিনিধিয়ে একেলগে বহি ভোট দিব। ৰজাই এই প্ৰস্তাৱ পোনচাটেই প্ৰত্যাখ্যান কৰিলে। ইয়াৰ তীব্ৰ প্ৰতিবাদত ১৭৮৯ চনৰ ১৭ জুনত তৃতীয় এষ্টেটৰ প্ৰতিনিধিসকলে এষ্টেটছ জেনেৰেলৰ পৰা ওলাই আহি নিজকে সমগ্ৰ ফ্ৰান্সৰ প্ৰতিনিধিত্বমূলক ‘ৰাষ্ট্ৰীয় সভা’ (National Assembly) হিচাপে ঘোষণা কৰিলে। এই ঘোষণাই প্ৰতিষ্ঠিত শাসন ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি জনসাধাৰণৰ ফালৰ পৰা প্ৰথমটো আনুষ্ঠানিক আৰু প্ৰত্যক্ষ প্ৰত্যাহ্বান আছিল।

টেনিছ কোৰ্টৰ ঐতিহাসিক শপত (The Tennis Court Oath)

ৰাষ্ট্ৰীয় সভাৰ স্বতন্ত্ৰ গঠনৰ পিছত ৰজাই তেওঁলোকক দমন কৰিবলৈ কৌশল অৱলম্বন কৰে। ২০ জুন ১৭৮৯ তাৰিখে তৃতীয় এষ্টেটৰ প্ৰতিনিধিসকলে ভাৰ্চাইত তেওঁলোকৰ নিয়মীয়া সভাগৃহ ‘মেনুছ-প্লেছিৰ্ছ’ৰ (Menus-Plaisirs hall) দুৱাৰ বন্ধ আৰু সৈন্যৰ দ্বাৰা সুৰক্ষিত অৱস্থাত দেখা পায়। ৰজাই তেওঁলোকক বলপূৰ্বকভাৱে ছত্ৰভংগ দিয়াৰ উদ্দেশ্যে এই কাৰ্য কৰিছে বুলি নিশ্চিত হৈ, তেওঁলোকে পিছুৱাই যোৱাৰ পৰিৱৰ্তে ওচৰৰে এটা ঘৰুৱা ‘ৰিয়েল টেনিছ’ (Real Tennis – salle du jeu de paume) খেলপথাৰত একত্ৰিত হয়।

তাতেই তেওঁলোকে এক ঐতিহাসিক আৰু যুগান্তকাৰী শপত গ্ৰহণ কৰে, যাক ‘টেনিছ কোৰ্টৰ শপত’ বুলি জনা যায়। প্ৰতিনিধিসকলে আনুষ্ঠানিকভাৱে শপত খায় যে, “আমি কেতিয়াও ৰাষ্ট্ৰীয় সভাৰ পৰা পৃথক নহওঁ, আৰু পৰিস্থিতিয়ে য’তেই দাবী কৰিব ত’তেই আমি পুনৰ মিলিত হ’ম, যেতিয়ালৈকে ৰাজ্যৰ বাবে এখন নতুন সংবিধান ৰচনা কৰি এক সুদৃঢ় ভেটিত প্ৰতিষ্ঠা কৰা নহ’ব”। তৃতীয় এষ্টেটৰ ৫৭৭ জন প্ৰতিনিধিৰ ভিতৰত ৫৭৬ জনেই এই শপতত স্বাক্ষৰ কৰিছিল। বেইলি (Bailly) আছিল প্ৰথমজন স্বাক্ষৰকাৰী, আৰু কেৱল মাত্ৰ যোচেফ মাৰ্টিন-ডাউচ (Joseph Martin-Dauch) নামৰ এজন ব্যক্তিয়েহে এই শপতত অংশগ্ৰহণ কৰা নাছিল, কিয়নো তেওঁ কেৱল ৰজাৰ সিদ্ধান্তহে মানি চলিব বিচাৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰজাৰ ভাতৃ কাউণ্ট অৱ আৰ্টইছে (count of Artois) এই টেনিছ কোৰ্টটো ভাড়াত লৈ তেওঁলোকক বাধা দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও ৰাষ্ট্ৰীয় সভাই ভাৰ্চাইৰ কেথেড্ৰেললৈ স্থানান্তৰিত হৈ নিজৰ কাম অব্যাহত ৰাখিছিল। তৃতীয় এষ্টেটৰ এই দৃঢ়তা আৰু সংহতি দেখি অৱশেষত ৰজা লুই নতি স্বীকাৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয় আৰু ২৭ জুনত প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় এষ্টেটকো ৰাষ্ট্ৰীয় সভাত যোগ দিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে।

বাষ্টিল দুৰ্গৰ পতন: বিপ্লৱৰ প্ৰতীকী আৰু ৰক্তক্ষয়ী আৰম্ভণি

ৰজাই বাহ্যিকভাৱে ৰাষ্ট্ৰীয় সভাক স্বীকৃতি দিছিল যদিও, পেৰিছত গোপনে সেনাবাহিনী মোতায়েন কৰি সমাৱেশ ভংগ কৰাৰ ষড়যন্ত্ৰ চলাই আছিল। ১৭৮৯ চনৰ ১৪ জুলাইৰ ৰাতিপুৱা পেৰিছ চহৰত এক আতংকময় পৰিৱেশৰ সৃষ্টি হয়। ৰজাৰ বাহিনীৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰিবলৈ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু বাৰুদৰ সন্ধানত প্ৰায় ৬৮৮ ৰ পৰা ১,০০০ জন বিক্ষুব্ধ জনতাই (য’ত অসামৰিক লোক আৰু ফৰাচী গাৰ্ডৰ বিদ্ৰোহী অংশগ্ৰহণ কৰিছিল) পেৰিছৰ মধ্যভাগত অৱস্থিত ‘বাষ্টিল’ (Bastille) নামৰ মধ্যযুগীয় দুৰ্গ আৰু ৰাজনৈতিক কাৰাগাৰটোত আক্ৰমণ চলায়।

Embed from Getty Images

বাষ্টিল আছিল ৰজাৰ স্বৈৰাচাৰী ক্ষমতা, নিৰ্যাতন আৰু স্বেচ্ছাচাৰিতাৰ এক ঘিণলগীয়া প্ৰতীক। দুৰ্গটোৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ দায়িত্বত আছিল ১১৪ জন সৈন্য (৮২ জন ইনভেলিডছ আৰু ৩২ জন চুইছ সৈন্য) আৰু ৩০ টা বৰটোপ। প্ৰায় চাৰি ঘণ্টা ধৰি চলা এক তীব্ৰ ৰক্তক্ষয়ী সংঘৰ্ষৰ অন্তত, য’ত প্ৰায় ৯৩ জন বিদ্ৰোহী থিতাতে নিহত হৈছিল আৰু ১৫ জন পিছত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ মৃত্যুমুখত পৰিছিল, জনতাই বাষ্টিল দখল কৰিবলৈ সক্ষম হয়। দুৰ্গৰ গৱৰ্ণৰ বাৰ্ণাৰ্ড-ৰেনে জৰ্ডান ডি ল’নেক (Bernard-René Jourdan de Launay) আত্মসমৰ্পণৰ পিছত বিদ্ৰোহীসকলৰ হাতত নিষ্ঠুৰভাৱে নিহত হয়। যদিও সেই সময়ত কাৰাগাৰত মাত্ৰ ৭ জনহে বন্দী আছিল, তথাপিও বাষ্টিলৰ পতনে পুৰণি শাসন ব্যৱস্থাৰ মনস্তাত্বিক পতনক সূচিত কৰিছিল আৰু ইয়েই আনুষ্ঠানিকভাৱে ফৰাচী বিপ্লৱৰ সশস্ত্ৰ সূচনা কৰিছিল। ফ্ৰান্সত আজিও ১৪ জুলাই তাৰিখটো ‘বাষ্টিল দিৱস’ হিচাপে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত উলহ-মালহেৰে উদযাপন কৰা হয়।

‘মহাভয়’ আৰু মানৱ অধিকাৰৰ ঘোষণাপত্ৰ

বাষ্টিলৰ পতনৰ খবৰ সমগ্ৰ ফ্ৰান্সলৈ বনজুইৰ দৰে বিয়পি পৰাৰ লগে লগে গাঁৱে-ভূঁয়ে কৃষকসকলে সামন্ত প্ৰভুসকলৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ আৰম্ভ কৰিলে। ১৭৮৯ চনৰ জুলাই মাহৰ শেষৰ ফালে সৃষ্টি হোৱা এই পৰিস্থিতিক ইতিহাসত ‘মহাভয়’ (The Great Fear) বুলি কোৱা হয়, য’ত খেতিয়কৰ দলবোৰে এটা বিন্দুৰ পৰা আন এটা বিন্দুলৈ বিয়পি পৰিছিল আৰু জমিদাৰৰ নথিপত্ৰ জ্বলাই দিছিল। পৰিস্থিতি সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰলৈ যোৱা দেখি ভয়ভীত হৈ অভিজাত শ্ৰেণীয়ে ১৭৮৯ চনৰ ৪ আগষ্ট তাৰিখে ৰাষ্ট্ৰীয় সভাত নিজৰ বিশেষাধিকাৰসমূহ ত্যাগ কৰে আৰু সামন্তবাদ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত কৰে।

ইয়াৰ পিছত, ২৭ আগষ্ট ১৭৮৯ তাৰিখে ৰাষ্ট্ৰীয় সভাই এক যুগান্তকাৰী দলিল প্ৰকাশ কৰে— ‘মানৱ আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰৰ ঘোষণাপত্ৰ’ (Declaration of the Rights of Man)। এই দলিলে আধুনিক মানৱ অধিকাৰৰ ভেটি স্থাপন কৰি ঘোষণা কৰে যে সকলো মানুহ সমান আৰু স্বাধীন। ই সকলো ফৰাচী নাগৰিকৰ বাবে বাক্ স্বাধীনতা, সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা, প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ আৰু আইনৰ চকুত সকলোৰে সমতা নিশ্চিত কৰে। অৱশ্যে এই ঘোষণাপত্ৰৰো নিজা সীমাবদ্ধতা আছিল; এই ঘোষণাই সমতাৰ কথা ক’লেও কিছুমান নাগৰিক আনতকৈ “অধিক সমান” আছিল— কিয়নো ইয়াৰ পৰা মহিলা আৰু দাসসকলক সম্পূৰ্ণৰূপে বাদ দিয়া হৈছিল, আৰু কেৱল মাত্ৰ সম্পত্তিশালী লোকসকলকহে নতুন আইনসভাত অংশগ্ৰহণৰ অধিকাৰ দিয়া হৈছিল। পৰৱৰ্তী গ্ৰীষ্মকালত ৰাষ্ট্ৰীয় সভাই এখন নতুন সংবিধান ৰচনা কৰে, য’ত ৰজা ষোড়শ লুই কেৱল নামমাত্ৰ শাসক হিচাপেহে ৰৈ যায়।

উগ্ৰপন্থী পৰ্যায়, ৰাজতন্ত্ৰৰ অৱসান আৰু সন্ত্ৰাসৰ ৰাজত্ব (Reign of Terror)

১৭৯২ চনৰ ২১-২২ ছেপ্টেম্বৰত ফ্ৰান্সক আনুষ্ঠানিকভাৱে ৰাজতন্ত্ৰৰ পৰা এক প্ৰজাতন্ত্ৰ (First French Republic) হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়। কিন্তু বিপ্লৱৰ এই পৰ্যায়টো আছিল চৰম বিশৃংখল আৰু ৰক্তক্ষয়ী। ইউৰোপৰ অন্যান্য ৰাজতান্ত্ৰিক দেশসমূহৰ (যেনে ১৭৯২ চনৰ এপ্ৰিলত অষ্ট্ৰিয়াৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা) আক্ৰমণৰ ভাবুকি আৰু দেশৰ ভিতৰত প্ৰতি-বিপ্লৱী শক্তিৰ উত্থানৰ ফলত ফৰাচী সমাজত তীব্ৰ মেৰুকৰণ ঘটিছিল। ১৭৯৩ চনৰ জানুৱাৰী মাহত ৰজা ষোড়শ লুইক গিলোটিনত মৃত্যুদণ্ড দিয়া হয়, যিয়ে সমগ্ৰ ইউৰোপৰ ৰাজতন্ত্ৰসমূহক স্তম্ভিত আৰু আতংকিত কৰি তুলিছিল।

মেক্সিমিলিয়েন ৰবচপিয়েৰ আৰু জেকোবিন সংঘৰ উত্থান

ৰজাৰ মৃত্যুৰ পিছত শাসনৰ বাঘজৰী ক্ৰমান্বয়ে জেকোবিন (Jacobins) নামৰ এটা উগ্ৰপন্থী ৰাজনৈতিক গোটৰ হাতলৈ যায়, যিয়ে ১৭৯৩ চনৰ জুন মাহত ক্ষমতা দখল কৰে। এই গোটৰ সৰ্বোচ্চ নেতা আছিল ১৭৫৮ চনত জন্মগ্ৰহণ কৰা মেক্সিমিলিয়েন ৰবচপিয়েৰ (Maximilien Robespierre), যি সাম্য আৰু মৈত্ৰীৰ একনিষ্ঠ সমৰ্থক আছিল যদিও বাস্তৱত চৰম স্বৈৰাচাৰী হৈ পৰিছিল। ফ্ৰান্সক আভ্যন্তৰীণ শত্ৰুৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ আৰু বিপ্লৱৰ আদৰ্শ জীয়াই ৰাখিবলৈ জেকোবিন চৰকাৰে ‘জন নিৰাপত্তা সমিতি’ (Committee of Public Safety) গঠন কৰে আৰু এই সমিতিয়ে ৰবচপিয়েৰৰ নেতৃত্বত একনায়কত্ববাদী ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰিবলৈ লয়।

গিলোটিন আৰু ৰক্তপাত: সন্ত্ৰাসৰ ৰাজত্ব

১৭৯৩ চনৰ ৫ ছেপ্টেম্বৰৰ পৰা ১৭৯৪ চনৰ ২৭ জুলাইলৈ চলা এই ভয়াৱহ সময়ছোৱাক ইতিহাসত ‘সন্ত্ৰাসৰ ৰাজত্ব’ (Reign of Terror) বুলি জনা যায়। ভেণ্ডি (Vendée) অঞ্চলৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা গৃহযুদ্ধ আৰু ফ্ৰান্সক চাৰিওফালৰ পৰা ঘেৰি ধৰা শত্ৰু সামৰিক বাহিনীৰ ভাবুকিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত, বিপ্লৱী চৰকাৰে ৫ ছেপ্টেম্বৰৰ এক আদেশ মৰ্মে “সন্ত্ৰাস”ক (Terror) দিনটোৰ প্ৰধান কাৰ্যসূচী হিচাপে ঘোষণা কৰে। এই সময়ত চৰকাৰে ‘সন্দেহযুক্ত আইন’ (Law of Suspects) প্ৰৱৰ্তন কৰে, যাৰ জৰিয়তে বিপ্লৱৰ বিৰোধিতা কৰা বুলি সন্দেহ হোৱা যিকোনো ব্যক্তিক (যেনে অভিজাত, পুৰোহিত আৰু মজুতদাৰসকলক) কঠোৰ শাস্তি দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।

এই সন্ত্ৰাসৰ পৰ্যায়ত সমগ্ৰ ফ্ৰান্সত প্ৰায় ১৬,৫৯৪ জন লোকক আনুষ্ঠানিকভাৱে মৃত্যু দণ্ডাদেশ দি গিলোটিনত শিৰচ্ছেদ কৰা হৈছিল, যাৰ ভিতৰত ২,৬৩৯ জন কেৱল পেৰিছতেই আছিল। তদুপৰি প্ৰায় ১০,০০০ ৰ পৰা ২০,০০০ লোক বিনা বিচাৰে কাৰাগাৰত বা বিচাৰৰ অপেক্ষাত থাকোঁতে মৃত্যুমুখত পৰিছিল। নিহতসকলৰ ভিতৰত আছিল প্ৰাক্তন সাম্ৰাজ্ঞী মেৰী এণ্টয়নেট, বিপ্লৱৰ প্ৰাৰম্ভিক নেতা জৰ্জ ডাণ্টনৰ দৰে ‘ইণ্ডালজেণ্টছ’ (Indulgents), জাক হেবাৰ্টৰ দৰে উগ্ৰপন্থী, আৰু আনকি ৰবচপিয়েৰৰ পূৰ্বৰ সহযোগীসকলো। অৰ্থনৈতিকভাৱে এই সময়ত ‘মেক্সিমাম’ (Maximum) নামৰ এক মূল্য নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাও জাপি দিয়া হৈছিল, যিটো পেৰিছৰ নিম্ন শ্ৰেণীৰ দাবী আছিল। ধৰ্মীয় দিশত জেকোবিনসকলে ডি-খ্ৰীষ্টানাইজেচন (de-Christianization) কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছিল।

যেতিয়া ১৭৯৪ চনৰ বসন্ত কালত জন নিৰাপত্তা সমিতিয়ে নিজৰ সকলো শত্ৰুক নাইকিয়া কৰিলে, তথাপিও তেওঁলোক নিজৰ স্থানক লৈ শংকিত আছিল। ইয়াৰ পৰিণতিত ১৭৯৪ চনৰ ১০ জুনত (22 Prairial, year II) এখন নতুন আইন প্ৰণয়ন কৰা হ’ল, যিয়ে সন্দেহযুক্ত লোকৰ ৰাজহুৱা বিচাৰ আৰু আইনী সাহায্যৰ অধিকাৰ বাতিল কৰিলে আৰু জুৰীক কেৱল মুক্তি বা মৃত্যুদণ্ডৰ মাজত এটা বাছনি কৰিবলৈ বাধ্য কৰালে। ইয়াৰ পিছৰ সময়ছোৱাক “মহাসন্ত্ৰাস” (Great Terror) বুলি কোৱা হয়, য’ত প্ৰায় ১,৪০০ জন লোকক মৃত্যুদণ্ড দিয়া হৈছিল।

থাৰ্মিড’ৰিয়ান প্ৰতিক্ৰিয়া আৰু ৰবচপিয়েৰৰ কৰুণ পতন

সন্ত্ৰাসৰ ৰাজত্ব চৰম সীমাত উপনীত হোৱাৰ লগে লগে, চৰকাৰৰ নিজৰ সদস্যসকলৰ মাজতেই ভয়ৰ সৃষ্টি হয় যে পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকো গিলোটিনৰ বলি হ’ব পাৰে। বাৰেৰে (Barère) নামৰ এজন সদস্যই মন্তব্য কৰিছিল যে ৰবচপিয়েৰৰ সহযোগী চেইণ্ট-জাষ্টে (Saint-Just) একনায়কত্ববাদী হোৱাৰ সপোন দেখিছিল আৰু বিৰোধীসকলক গিলোটিনলৈ পঠিওৱাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। ফৰাচী বিপ্লৱ ব্যৰ্থ হোৱাৰ উপক্ৰম দেখি আৰু অবিৰাম ৰক্তপাতত অতিষ্ঠ হৈ, সংসদৰ (Convention) একাংশ সদস্যই ৰবচপিয়েৰক উৎখাত কৰিবলৈ এক পৰিকল্পনা ৰচনা কৰে। ২৭ জুলাই ১৭৯৪ (9 Thermidor) তাৰিখে ৰবচপিয়েৰক অত্যাচাৰী স্বৈৰাচাৰী হিচাপে অভিহিত কৰি গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়, যাক ইতিহাসত ‘থাৰ্মিড’ৰিয়ান প্ৰতিক্ৰিয়া’ (Thermidorian Reaction) বুলি কোৱা হয়।

গ্ৰেপ্তাৰৰ সময়ত হোৱা সংঘৰ্ষত ৰবচপিয়েৰৰ হনুত গুলী লাগে (তেওঁ নিজেই গুলীচালনা কৰিছিল নে পহৰাদাৰীয়ে কৰিছিল সেয়া স্পষ্ট নহয়)। পৰৱৰ্তী দিনা, ২৮ জুলাইত ৰবচপিয়েৰ আৰু তেওঁৰ ২১ জন সমৰ্থকক (যেনে চেইণ্ট-জাষ্ট, কুথন আৰু তেওঁৰ ভাতৃ অগাষ্টিন ৰবচপিয়েৰ) একেখন গিলোটিনতেই মৃত্যুদণ্ড দিয়া হয়। মৃত্যুদণ্ডৰ সময়ত জল্লাদে তেওঁৰ হনুৰ বেণ্ডেজটো টান মাৰি খুলি দিয়াত তেওঁ যন্ত্ৰণাত চিঞৰি উঠিছিল, আৰু দৰ্শকসকলে প্ৰায় ১৫ মিনিট ধৰি তেওঁৰ মৃত্যুত উল্লাস প্ৰকাশ কৰিছিল। ৰবচপিয়েৰৰ এই মৃত্যুৰ লগে লগেই সন্ত্ৰাসৰ ৰাজত্বৰ চৰকাৰীভাৱে অন্ত পৰে।

ডাইৰেক্টৰীৰ শাসন আৰু নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্টৰ সাম্ৰাজ্যিক উত্থান

ৰবচপিয়েৰৰ পতনৰ পিছত ফ্ৰান্সত এক তুলনামূলকভাৱে মধ্যপন্থী চৰকাৰ গঠন হয়, যাক ‘ডাইৰেক্টৰী’ (Directory) বুলি কোৱা হয়। কিন্তু ডাইৰেক্টৰীৰ শাসন আছিল তীব্ৰ দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত, অদক্ষ আৰু দুৰ্বল। এই ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ সুযোগ গ্ৰহণ কৰি ফৰাচী সেনাবাহিনীৰ এজন অত্যন্ত জনপ্ৰিয় আৰু দক্ষ সেনাপতি নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্টে (Napoleon Bonaparte) ১৭৯৯ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত (Coup of 18 Brumaire) এক সামৰিক অভ্যুত্থানৰ জৰিয়তে ক্ষমতা দখল কৰে।

নেপোলিয়নে প্ৰথমে নিজকে ফৰাচী প্ৰজাতন্ত্ৰৰ প্ৰথম কনচুল (First Consul) হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ১৮০৪ চনৰ ২ ডিচেম্বৰত ফ্ৰান্সৰ সম্ৰাট (Emperor of the French) হিচাপে নিজৰ অভিষেক সম্পন্ন কৰে। নেপোলিয়নৰ এই ক্ষমতা দখলৰ লগে লগেই ফৰাচী বিপ্লৱৰ দহ বছৰীয়া ধুমুহাৰ আনুষ্ঠানিক সামৰণি পৰে। নেপোলিয়নে ফ্ৰান্সত পুনৰ একনায়কত্ববাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল বুলি গণ্য কৰা হয় যদিও, তেওঁ বিপ্লৱৰ বহুতো ইতিবাচক আদৰ্শক নিজৰ ‘নেপোলিয়নিক ক’ড’ৰ জৰিয়তে ইউৰোপৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল। তেওঁ সমগ্ৰ ইউৰোপত সামন্তবাদৰ অৱশেষসমূহ মচি পেলাই আধুনিক আইন ব্যৱস্থাৰ ভেটি গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁৰ নেতৃত্বত ফৰাচী সেনাবাহিনীয়ে এক দশকৰো অধিক সময় ইউৰোপীয় শক্তিসমূহৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল (French Revolutionary Wars), কিন্তু ১৮১২ চনৰ ৰাছিয়া আগ্ৰাসনৰ বিপৰ্যয় আৰু ১৮১৫ চনৰ ১৮ জুনত ৱাটাৰ্লুৰ যুদ্ধত পৰাজয়ৰ পিছত তেওঁৰ পতন ঘটে আৰু তেওঁক ছেইণ্ট হেলেনা দ্বীপলৈ নিৰ্বাসন দিয়া হয়।

বিশ্ব বুৰঞ্জীত ফৰাচী বিপ্লৱৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাৱ

ফৰাচী বিপ্লৱ কেৱল ফ্ৰান্সৰ ইতিহাসৰ এক অধ্যায় নাছিল; ই সমগ্ৰ মানৱজাতিৰ ইতিহাসত ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ এক যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিছিল। এই বিপ্লৱৰ প্ৰধান অৱদানসমূহ আছিল:

১) নিৰংকুশ ৰাজতন্ত্ৰৰ অৱসান আৰু গণতন্ত্ৰৰ সূচনা: ফৰাচী বিপ্লৱে শতিকাজুৰি চলি অহা ঐশ্বৰিক অধিকাৰৰ ধাৰণাক মষিমূৰ কৰি প্ৰমাণ কৰিলে যে সাৰ্বভৌম ক্ষমতা জনসাধাৰণৰ হাততহে নিহিত থাকে, আৰু ৰজাসকল অজেয় নহয়।

২) সামন্তবাদৰ বিলুপ্তি: ইউৰোপত প্ৰচলিত সামন্ত প্ৰথা আৰু শ্ৰেণীভিত্তিক বিশেষাধিকাৰৰ অৱসান ঘটি আইনৰ চকুত সকলোৰে সমতা প্ৰতিষ্ঠা হ’ল।

৩) আধুনিক ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শৰ জন্ম: এই বিপ্লৱৰ গৰ্ভৰ পৰাই আধুনিক জাতীয়তাবাদ, উদাৰতাবাদ (Liberalism), আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত সমাজবাদ আৰু সাম্যবাদৰ (Socialism and Communism) ধাৰণাই বিকাশ লাভ কৰিছিল।

৪) মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ধাৰণা: ‘মানৱ আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰৰ ঘোষণাপত্ৰ’ই ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, বাক্ স্বাধীনতা আৰু বৈষম্যহীন সমাজৰ যি ভেটি স্থাপন কৰিলে, সেয়া পৰৱৰ্তী সময়ত বিশ্বৰ সকলো গণতান্ত্ৰিক আন্দোলনৰ অনুপ্ৰেৰণা হৈ পৰিল।

ভাৰতবৰ্ষত ফৰাচী বিপ্লৱৰ প্ৰভাৱ: এক ঐতিহাসিক অৱলোকন

ফৰাচী বিপ্লৱৰ ঢৌ ইউৰোপ পাৰ হৈ ভাৰতবৰ্ষৰ দৰে সুদূৰ উপনিবেশসমূহতো স্পৰ্শ কৰিছিল। অষ্টাদশ আৰু ঊনবিংশ শতিকাৰ ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক আৰু সমাজ সংস্কাৰকসকলৰ মনস্তত্ত্বত ফৰাচী বিপ্লৱৰ আদৰ্শই গভীৰ ৰেখাপাত কৰিছিল। ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদী চেতনা জাগ্ৰত কৰাত এই বিপ্লৱৰ দৰ্শনৰ বিশেষ অৱদান আছে।

টিপু চুলতান আৰু জেকোবিন আদৰ্শৰ গ্ৰহণ

মহীশূৰৰ শাসক টিপু চুলতান আছিল ভাৰতৰ প্ৰথমগৰাকী ৰাজনীতিজ্ঞ যিয়ে ফৰাচী বিপ্লৱৰ ভূ-ৰাজনৈতিক আৰু মতাদৰ্শগত শক্তিক অনুধাৱন কৰিব পাৰিছিল। ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ তেওঁ ফৰাচীসকলৰ সৈতে সামৰিক মিত্ৰতা স্থাপন কৰিছিল আৰু বিপ্লৱী দৰ্শনৰ প্ৰতি মুকলি সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল।

১৭৯৪ চনত ফৰাচী বিষয়া আৰু সৈনিকসকলৰ উদ্যোগত মহীশূৰৰ ৰাজধানী শ্ৰীৰংগপট্টনমত (Seringapatam) ফ্ৰান্সৰ জেকোবিন ক্লাবৰ আৰ্হিত এটি ‘জেকোবিন সংঘ’ (Jacobin Club of Mysore) স্থাপন কৰা হৈছিল, যাক ভাৰতৰ ভূমিত প্ৰথমটো বিপ্লৱী প্ৰজাতান্ত্ৰিক সংগঠন বুলি গণ্য কৰা হয়। টিপু চুলতানে এই সংঘক পূৰ্ণ সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল আৰু ফৰাচী বিপ্লৱীসকলৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা জনাই নিজকে ‘নাগৰিক টিপু’ (Citizen Tipu) হিচাপে আখ্যা দিছিল, যিটো আছিল প্ৰাচ্যৰ ৰাজকীয় কৰ্তৃত্ব আৰু পশ্চিমীয়া প্ৰজাতান্ত্ৰিক দৰ্শনৰ এক অভূতপূৰ্ব সংমিশ্ৰণ।

তদুপৰি, ফৰাচী বিপ্লৱৰ প্ৰতীকস্বৰূপ এডাল ‘স্বাধীনতাৰ বৃক্ষ’ (Tree of Liberty) শ্ৰীৰংগপট্টনমত ৰোপণ কৰা হৈছিল। এই ঘটনাই ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক ইমানেই আতংকিত কৰিছিল যে তেওঁলোকে টিপু চুলতানক এক ভয়ংকৰ ‘জেকোবিন সন্ত্ৰাসবাদী’ হিচাপে প্ৰচাৰ কৰি তেওঁৰ বিৰুদ্ধে অপপ্ৰচাৰ চলাইছিল। টিপুৰ এটা বিখ্যাত কাঠৰ যান্ত্ৰিক বাঘ (Tipu’s Tiger) আছিল, যিয়ে এজন ইউৰোপীয় সৈনিকক আক্ৰমণ কৰা অৱস্থাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল— ই আছিল ব্ৰিটিছ বিৰোধী মনোভাৱৰ এক প্ৰতীক। ১৭৯৯ চনত চতুৰ্থ এংলো-মহীশূৰ যুদ্ধত টিপুৰ মৃত্যুৰ পিছত ব্ৰিটিছসকলে এই ‘স্বাধীনতাৰ বৃক্ষ’ ধ্বংস কৰি পেলায় যদিও দক্ষিণ এছিয়াৰ ইতিহাসত ই এক বিৰল বিপ্লৱী প্ৰচেষ্টা হিচাপে ৰৈ গ’ল।

ৰাজা ৰামমোহন ৰায় আৰু ফৰাচী মানৱতাবাদৰ অনুপ্ৰেৰণা

ঊনবিংশ শতিকাত ভাৰতীয় নৱজাগৰণৰ পিতৃস্বৰূপ ৰাজা ৰামমোহন ৰায় (১৭৭২–১৮৩৩) ফৰাচী বিপ্লৱৰ “স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব”ৰ দৰ্শনৰ দ্বাৰা গভীৰভাৱে অনুপ্ৰাণিত হৈছিল। তেওঁ ইউৰোপীয় ৰাজনীতি অতি আগ্ৰহেৰে অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু বিশ্বাস কৰিছিল যে ফৰাচী বিপ্লৱে সমগ্ৰ মানৱজাতিৰ পৰিত্ৰাণৰ পথ মুকলি কৰিছে।

ৰামমোহন ৰায়ৰ জীৱনৰ এটি বিখ্যাত ঘটনাই ফৰাচী বিপ্লৱৰ প্ৰতি তেওঁৰ আৱেগিক সংযোগ আৰু উদাৰতাবাদী মনোভাৱ প্ৰতিফলিত কৰে। ১৮৩০-৩১ চনত যেতিয়া তেওঁ ইংলেণ্ডলৈ যাত্ৰা কৰিছিল, তেতিয়া কেপ অফ গুড হোপত (Cape of Good Hope) তেওঁৰ জাহাজখনে লংগৰ পেলাইছিল। সেই সময়ত তেওঁ শাৰীৰিকভাৱে অসুস্থ আছিল আৰু খোজ কাঢ়িবলৈ অসুবিধা পাইছিল। তথাপিও, বন্দৰত এখন ফৰাচী জাহাজ দেখি তেওঁ তীব্ৰ আগ্ৰহেৰে সেই জাহাজখনলৈ যাবলৈ জেদ ধৰে। ফৰাচী জাহাজখনত উৰি থকা বিপ্লৱৰ প্ৰতীক ‘ত্ৰিৰংগা পতাকা’খন (French Tricolour – যি সাম্য, মৈত্ৰী আৰু স্বাধীনতাৰ প্ৰতীক) দেখি তেওঁ আৱেগিক হৈ পৰে আৰু “ফ্ৰান্সৰ জয় হওক, জয় হওক” (Glory, glory, glory!) বুলি শ্লোগান দি পতাকাক চেল্যুট জনায়। এই ঘটনাই প্ৰমাণ কৰে যে ফৰাচী বিপ্লৱৰ যি বিশ্বজনীন মানৱতাবাদ আৰু শোষণমুক্ত সমাজৰ সপোন আছিল, সেয়া ৰামমোহন ৰায়ৰ চিন্তাৰ সৈতে একাত্ম হৈ পৰিছিল।

ভাৰতত সমাজ সংস্কাৰৰ ক্ষেত্ৰত, বিশেষকৈ সতীদাহ প্ৰথা নিবাৰণ আৰু ১৮২৮ চনত ব্ৰাহ্ম সমাজৰ (Brahmo Samaj) প্ৰতিষ্ঠাৰ জৰিয়তে ৰামমোহন ৰায়ে যি যুক্তিৱাদী আৰু উদাৰতাবাদী দৃষ্টিভংগী প্ৰয়োগ কৰিছিল, তাৰ আঁৰত এই পশ্চিমীয়া আলোকায়ন আৰু বিপ্লৱী দৰ্শনৰ প্ৰভাৱ অনস্বীকাৰ্য আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত হেনৰী লুই ভিভিয়ান ডিৰোজিও (Henry Louis Vivian Derozio) নামৰ কলিকতাৰ হিন্দু কলেজৰ যুৱ অধ্যাপকগৰাকীয়েও তেওঁৰ ছাত্ৰসকলৰ (‘ইয়ং বেংগল’) মাজত ফৰাচী বিপ্লৱৰ যুক্তিৱাদী চিন্তাধাৰা বিয়পাই দিছিল আৰু ১৮৩০ চনৰ বৰদিনৰ সময়ত কলিকতাৰ অক্টাৰলনি মনুমেণ্টৰ ওপৰত ফৰাচী ত্ৰিৰংগা পতাকা উত্তোলন কৰি স্বাধীনতাৰ চেতনা উদযাপন কৰিছিল।

ভাৰতীয় সংবিধানত ফৰাচী দৰ্শনৰ প্ৰতিফলন

ফৰাচী বিপ্লৱৰ আটাইতকৈ স্থায়ী আৰু গাঁথনিগত প্ৰভাৱ দেখা পোৱা যায় আধুনিক স্বাধীন ভাৰতৰ সংবিধানত। ১৯৪৬ চনত গঠিত হোৱা ভাৰতৰ সংবিধান সভাই (Constituent Assembly) যিখন সংবিধান ৰচনা কৰিছিল, তাৰ দাৰ্শনিক ভেটি ফৰাচী বিপ্লৱৰ মূল্যবোধৰ পৰা বহু পৰিমাণে অনুপ্ৰাণিত আছিল।

ড° ভীমৰাও আম্বেদকাৰৰ নেতৃত্বত প্ৰস্তুত হোৱা ভাৰতীয় সংবিধানৰ উপক্ৰমণিকাই (Preamble) স্পষ্টভাৱে ফৰাচী বিপ্লৱৰ মূলমন্ত্ৰ— “স্বাধীনতা, সমতা, আৰু ভ্ৰাতৃত্ব” (Liberty, Equality, and Fraternity) শব্দকেইটা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে।

• প্ৰজাতন্ত্ৰ (Republic): ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বোচ্চ পদবীটো (ৰাষ্ট্ৰপতি) কোনো বংশানুক্ৰমিক ৰজাৰ পৰিৱৰ্তে জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ হাতত অৰ্পণ কৰাৰ যি ধাৰণা, সেয়া ফৰাচী বিপ্লৱৰ পৰাই বিশ্বলৈ সম্প্ৰসাৰিত হোৱা এক ধাৰণা।
• সমতা আৰু স্বাধীনতা: সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগত বৰ্ণিত মৌলিক অধিকাৰসমূহে (যেনে অনুচ্ছেদ ১৪-১৮ ত সমতাৰ অধিকাৰ, ১৯-২২ ত স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ) ফৰাচী বিপ্লৱৰ ‘মানৱ আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰৰ ঘোষণাপত্ৰ’ৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ বহন কৰে। সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰ বাবে উপাধি বিলুপ্ত কৰা (Article 18) আৰু নিৰ্বাচনৰ ক্ষেত্ৰত অনুচ্ছেদ ৩২৬ ৰ অধীনত সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ (Universal adult franchise) প্ৰদান কৰাটো ফৰাচী সাম্যবাদৰ আদৰ্শৰ এক বাস্তৱিক প্ৰতিফলন।
• ধৰ্মনিৰপেক্ষতা (Secularism): ধৰ্মক ৰাষ্ট্ৰযন্ত্ৰৰ পৰা পৃথক ৰখাৰ ধাৰণাটোও অংশতঃ ফ্ৰান্সৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত। ফৰাচী বিপ্লৱৰ পিছত নেপোলিয়নে পোপৰ সৈতে ‘কনকৰ্ডেট’ (Concordat) চুক্তি কৰি গীৰ্জাৰ ওপৰত ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰিছিল, যিটোৱে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ এক নতুন আৰ্হি দাঙি ধৰিছিল। ভাৰতীয় সংবিধানেও ৪২তম সংশোধনীৰ (১৯৭৬) জৰিয়তে উপক্ৰমণিকাত ধৰ্মনিৰপেক্ষ শব্দটো যোগ দি সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমদৰ্শী দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিছে।

উপসংহাৰ

ফৰাচী বিপ্লৱ ইতিহাসৰ কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট পৃষ্ঠাত আৱদ্ধ হৈ থকা এক শুষ্ক পাঠ নহয়; ই হৈছে মানৱজাতিৰ স্বাধীনতা, মৰ্যাদা আৰু অধিকাৰৰ সংগ্ৰামৰ এক চিৰন্তন আৰু স্পন্দনশীল প্ৰতীক। এই বিপ্লৱে প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিশ্ববাসীক দেখুৱাই দিছিল যে প্ৰতিষ্ঠিত শাসন ব্যৱস্থা যিমানেই শক্তিশালী নহওক কিয়, সজাগ জনসাধাৰণৰ সন্মিলিত আৰু একত্ৰিত শক্তিৰ ওচৰত ই বেছি দিন তিষ্ঠি থাকিব নোৱাৰে।

অৱশ্যে, এই বিপ্লৱ এক অৱিস্মৰণীয় বিৰোধাভাসৰো সাক্ষী আছিল। যি বিপ্লৱে মানৱতা আৰু স্বাধীনতাৰ শ্লোগান দি বাষ্টিল দুৰ্গ ধ্বংস কৰিছিল, সেই একেই বিপ্লৱে পৰৱৰ্তী সময়ত মেক্সিমিলিয়েন ৰবচপিয়েৰৰ নেতৃত্বত গিলোটিনৰ জৰিয়তে হেজাৰ হেজাৰ নিৰপৰাধ মানুহৰ তেজ বোৱাই ‘সন্ত্ৰাসৰ ৰাজত্ব’ৰ জন্ম দিছিল। এই ঘটনাই ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানক এক অমূল্য শিক্ষা দিয়ে যে একনায়কত্ববাদী শক্তিৰ নামত চলোৱা উগ্ৰ পৰিৱৰ্তন প্ৰায়ে পথভ্ৰষ্ট হয়, আৰু ই সমাজত আন এক ধৰণৰ ভয়াৱহ স্বৈৰাচাৰৰহে জন্ম দিয়ে।

তথাপিও, বিপ্লৱৰ অস্থায়ী ৰক্তপাত আৰু বিশৃংখলতাৰ উৰ্ধলৈ গৈ ইয়াৰ বৌদ্ধিক আৰু দাৰ্শনিক উত্তৰাধিকাৰ আজিও অম্লান হৈ আছে। “স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব”ৰ যি বীজ ১৭৮৯ চনৰ পেৰিছৰ ৰাজপথত অংকুৰিত হৈছিল, সি পৰৱৰ্তী দুশ বছৰত সমগ্ৰ বিশ্বজুৰি বিয়পি পৰিল। আমেৰিকাৰ দাস প্ৰথা বিৰোধী আন্দোলনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ভাৰতৰ দৰে ঔপনিৱেশিক দেশৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামলৈকে, আৰু আধুনিক ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সংবিধান ৰচনালৈকে— প্ৰতিটো গণতান্ত্ৰিক আৰু মানৱতাবাদী উত্থানতেই ফৰাচী বিপ্লৱৰ প্ৰভাৱ বিদ্যমান। আজিৰ আধুনিক সমাজ ব্যৱস্থাতো যেতিয়া বিশ্বৰ যিকোনো প্ৰান্তত স্বৈৰাচাৰ, অসাম্য আৰু বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে জনসাধাৰণে মাত মাতে, তেতিয়া পৰোক্ষভাৱে ফৰাচী বিপ্লৱৰ সেই গৌৰৱময় ঐতিহ্যই আকৌ এবাৰ প্ৰাণ পাই উঠে।