আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধ – স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ এক অবিস্মৰণীয় অধ্যায়

বিশ্বৰ ইতিহাসত এনে কিছুমান মুহূৰ্ত আহে যেতিয়া এটি জাতিয়ে নিজৰ নিয়তি নিজেই নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ সিদ্ধান্ত লয়। আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধ হৈছে তেনে এক মুহূৰ্ত। ১৭৭৫ চনৰ পৰা ১৭৮৩ চনলৈ চলা এই যুদ্ধত তেৰখন ব্ৰিটিছ উপনিৱেশৰ সাধাৰণ মানুহে পৃথিৱীৰ সেই সময়ৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যৰ বিৰুদ্ধে অস্ত্ৰ তুলি লৈছিল। আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধ কেৱল এখন যুদ্ধ জয়ৰ কাহিনী নহয় — এই সংগ্ৰাম মানৱজাতিৰ স্বাধীনতা, সাম্য আৰু স্বশাসনৰ আকাংক্ষাৰ এক চিৰন্তন প্ৰতীক।

পটভূমি : উপনিৱেশত অসন্তোষৰ বীজ

সপ্তদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰাই ইংৰাজসকলে উত্তৰ আমেৰিকাৰ পূব উপকূলত উপনিৱেশ স্থাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ১৬০৭ চনত ভাৰ্জিনিয়াৰ জেমছটাউনৰ পৰা এই যাত্ৰা আৰম্ভ হৈ অষ্টাদশ শতিকালৈকে তেৰখন উপনিৱেশ গঢ়ি উঠিছিল। এই উপনিৱেশবোৰত বাস কৰা মানুহে নিজৰ মাজতে আইনসভা গঠন কৰিছিল আৰু স্থানীয় শাসনৰ অভিজ্ঞতা অৰ্জন কৰিছিল। কিন্তু ১৭৬৩ চনত ফ্ৰান্সৰ সৈতে ‘সাত বছৰীয়া যুদ্ধ’ৰ সমাপ্তিৰ পিছত পৰিস্থিতি সলনি হ’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে। এই যুদ্ধত প্ৰচুৰ অৰ্থ খৰচ হোৱাত ব্ৰিটেইনে উপনিৱেশবোৰৰ পৰা কৰ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ মনস্থ কৰিলে। ১৭৬৫ চনৰ ‘ষ্টাম্প আইন’ আৰু ১৭৬৭ চনৰ ‘টাউনচেণ্ড আইন’ৰ জৰিয়তে উপনিৱেশবাসীৰ ওপৰত নতুন কৰ আৰোপ কৰা হ’ল। কিন্তু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে উপনিৱেশৰ মানুহৰ প্ৰতিক্ৰিয়া আছিল অতি তীব্ৰ — তেওঁলোকৰ মূল শ্লোগান আছিল: “No taxation without representation” — অৰ্থাৎ পাৰ্লামেণ্টত প্ৰতিনিধিত্ব নথকালৈকে কৰ প্ৰদান কৰা নহ’ব।

বষ্টন টি পাৰ্টি: বিদ্ৰোহৰ প্ৰতীক

১৭৭৩ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত এক অভূতপূৰ্ব ঘটনা ঘটিল যি ইতিহাসত ‘বষ্টন টি পাৰ্টি’ নামেৰে খ্যাত। ব্ৰিটেইনে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক আমেৰিকাত চাহ বেচাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ দিছিল আৰু চাহৰ ওপৰত কৰ আৰোপ কৰিছিল। ক্ষুব্ধ উপনিৱেশবাসীৰ এটি দলে আমেৰিকান আদিবাসীৰ পোছাক পিন্ধি বষ্টন বন্দৰত বাহৰ পাতি থকা তিনিখন ব্ৰিটিছ জাহাজত উঠি ৩৪২টা চাহৰ বাকচ সাগৰত পেলাই দিলে। এই ঘটনাই ব্ৰিটেইনক ক্ৰোধান্বিত কৰি তুলিলে। ব্ৰিটিছ পাৰ্লামেণ্টে ১৭৭৪ চনত ‘অসহনীয় আইন’ (Intolerable Acts) পাছ কৰিলে — বষ্টন বন্দৰ বন্ধ কৰি দিলে আৰু মেছাচুছেটছৰ স্বায়ত্তশাসন বাতিল কৰিলে। কিন্তু এই দমনমূলক পদক্ষেপে বিদ্ৰোহৰ জুই নুমোৱাৰ পৰিৱৰ্তে বৰং ইন্ধনহে যোগালে। ১৩খন উপনিৱেশৰ প্ৰতিনিধিসকল একত্ৰিত হৈ ১৭৭৪ চনত ‘প্ৰথম মহাদেশীয় কংগ্ৰেছ’ (First Continental Congress) গঠন কৰিলে।

যুদ্ধৰ সূচনা: লেক্সিংটন আৰু কনকৰ্ড

১৭৭৫ চনৰ ১৯ এপ্ৰিল তাৰিখে মেছাচুছেটছৰ লেক্সিংটন আৰু কনকৰ্ডত সেই বিখ্যাত ‘প্ৰথম গুলীটো’ (the shot heard round the world) চলিছিল। ব্ৰিটিছ সৈন্যই উপনিৱেশবাদীসকলৰ অস্ত্ৰভাণ্ডাৰ জব্দ কৰিবলৈ গৈছিল, কিন্তু পথত ‘মিনিটমেন’ নামৰ সশস্ত্ৰ উপনিৱেশবাদীৰ সৈতে সংঘৰ্ষ লাগিল। এই সংঘৰ্ষৰ জৰিয়তেই আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বাধীনতা যুদ্ধৰ সূচনা হ’ল। জুন মাহত বাংকাৰ হিলৰ যুদ্ধত (Battle of Bunker Hill) উপনিৱেশবাদীসকলে যদিও শেষত পিছ হুঁহকিছিল, তথাপি ব্ৰিটিছ বাহিনীৰ ব্যাপক ক্ষতি কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছিল। এই যুদ্ধই প্ৰমাণ কৰিলে যে প্ৰশিক্ষিত ব্ৰিটিছ সেনাৰ বিৰুদ্ধেও উপনিৱেশবাদীসকলে সংগ্ৰাম কৰিবলৈ সক্ষম।

জৰ্জ ৱাশিংটন: এজন নেতাৰ উত্থান

১৭৭৫ চনৰ জুন মাহত দ্বিতীয় মহাদেশীয় কংগ্ৰেছে ভাৰ্জিনিয়াৰ বাগিচা-মালিক তথা প্ৰাক্তন সামৰিক বিষয়া জৰ্জ ৱাশিংটনক কন্টিনেন্টেল আৰ্মিৰ সৰ্বোচ্চ সেনাপতি হিচাপে নিযুক্ত কৰিলে। ৱাশিংটন কোনো সুবক্তা নাছিল, কিন্তু তেওঁৰ মাজত আছিল অদম্য ধৈৰ্য, নিষ্ঠা আৰু নেতৃত্বৰ এক অতুলনীয় গুণ। তেওঁৰ সামৰিক যাত্ৰা সহজ নাছিল। ১৭৭৬–৭৭ চনত নিউয়ৰ্কৰ যুদ্ধত তেওঁ বাৰে বাৰে পৰাজিত হৈছিল। কিন্তু ১৭৭৬ চনৰ ২৬ ডিচেম্বৰত বৰফাবৃত ডেলাৱেৰ নদী পাৰ হৈ ট্ৰেণ্টনত ব্ৰিটিছৰ মিত্ৰ হেচিয়ান সৈন্যৰ ওপৰত অতৰ্কিত আক্ৰমণ কৰি তেওঁ এক ঐতিহাসিক জয়লাভ কৰিলে। এই বিজয়ে আমেৰিকান বাহিনীৰ মনোবল ঘূৰাই আনিলে।

স্বাধীনতাৰ ঘোষণাপত্ৰ: এক অমৰ দলিল

যুদ্ধ চলি থাকোঁতেই ১৭৭৬ চনৰ ৪ জুলাই তাৰিখে দ্বিতীয় মহাদেশীয় কংগ্ৰেছে এক ঐতিহাসিক দলিল গ্ৰহণ কৰিলে — ‘স্বাধীনতাৰ ঘোষণাপত্ৰ’ (Declaration of Independence)। থমাছ জেফাৰচনৰ লেখনিৰে প্ৰস্তুত হোৱা এই দলিলখনে ঘোষণা কৰিলে যে সকলো মানুহ সমানভাৱে জন্মগ্ৰহণ কৰিছে আৰু প্ৰতিজন মানুহৰ জীৱন, স্বাধীনতা আৰু সুখৰ সন্ধানৰ অধিকাৰ আছে। এই দলিলৰ ভাষা আজিও হৃদয়স্পৰ্শী হৈ আছে। ঘোষণাপত্ৰখনে কেৱল ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰা নাছিল — ই মানৱজাতিৰ মৌলিক অধিকাৰৰ এক দাৰ্শনিক ভেটি নিৰ্মাণ কৰিছিল। জন লকৰ দৰ্শনৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত এই ঘোষণাপত্ৰখনে পাছলৈ বিশ্বৰ বহু দেশৰ সংবিধানক প্ৰভাৱিত কৰিছে।

ছাৰাটোগা: যুদ্ধৰ নতুন মোৰ

১৭৭৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত নিউ ইয়ৰ্কৰ ছাৰাটোগাৰ (Saratoga) যুদ্ধত আমেৰিকান বাহিনীয়ে ব্ৰিটিছ জেনেৰেল বাৰ্গইনৰ ৬,০০০ সৈন্যক আত্মসমৰ্পণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিলে। এই যুদ্ধক আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মোৰ বুলি বিবেচনা কৰা হয়, কাৰণ এই জয়েই ফ্ৰান্সৰ মনোভাৱ সলনি কৰিলে। ফ্ৰান্স চিৰকালেই ব্ৰিটেইনৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী আছিল। ছাৰাটোগাৰ জয় দেখি ফ্ৰান্সে বিশ্বাস কৰিলে যে আমেৰিকানসকল সঁচাকৈয়ে জয়ী হ’ব পাৰিব। ১৭৭৮ চনত ফ্ৰান্সে আমেৰিকাৰ সৈতে আনুষ্ঠানিক মিত্ৰতা স্থাপন কৰিলে আৰু ব্ৰিটেনৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিলে। পাছলৈ স্পেইন আৰু নেদাৰলেণ্ডছেও আমেৰিকানসকলক সমৰ্থন জনালে।

ভেলী ফৰ্জৰ কঠিন শীতকাল

১৭৭৭–৭৮ চনৰ শীতকালত পেনচিলভেনিয়াৰ ভেলী ফৰ্জত ৱাশিংটনৰ বাহিনীয়ে যি দুৰ্দশা ভোগ কৰিছিল, তাক ইতিহাসৰ পাতত সযতনে লিপিবদ্ধ কৰা আছে। প্ৰায় ১২,০০০ সৈন্যই তীব্ৰ ঠাণ্ডা, খাদ্য আৰু পোছাকৰ অভাৱত মাহৰ পিছত মাহ কটাইছিল। প্ৰায় ২,৫০০ সৈন্য ৰোগ আৰু ঠাণ্ডাত মৃত্যুৰ মুখত পৰিছিল। কিন্তু এই কঠিন শীতকালেই আমেৰিকান বাহিনীক এক নতুন ৰূপ দিলে। প্ৰুছিয়াৰ সামৰিক বিষয়া ফ্ৰিডৰিখ ফন ষ্টুবেনে বাহিনীক কঠোৰ সামৰিক প্ৰশিক্ষণ দিলে। এই শীতৰ পিছত বাহিনী অধিক সুশৃংখলিত, দৃঢ় আৰু যুদ্ধৰ বাবে প্ৰস্তুত হৈ উঠিল।

যুদ্ধৰ সমাপ্তি: য়ৰ্কটাউন

১৭৮১ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ভাৰ্জিনিয়াৰ য়ৰ্কটাউনত চূড়ান্ত যুদ্ধ সংঘটিত হ’ল। ৱাশিংটনৰ স্থলবাহিনী আৰু ফৰাচী জেনেৰেল ৰচাম্বোৰ নেতৃত্বত ফৰাচী বাহিনীয়ে সন্মিলিতভাৱে ব্ৰিটিছ জেনেৰেল লৰ্ড কৰ্নৱেলিছৰ বাহিনীক চাৰিওফালৰ পৰা আবৰি ধৰিলে। একে সময়তে ফৰাচী নৌবাহিনীয়ে চেছাপিক উপসাগৰত ব্ৰিটিছ নৌবহৰক পৰাজিত কৰি সাগৰপথ বন্ধ কৰিলে। ১৯ অক্টোবৰ ১৭৮১ তাৰিখে কৰ্নৱেলিছে আত্মসমৰ্পণ কৰিলে। কিংবদন্তি অনুযায়ী, আত্মসমৰ্পণৰ সময়ত ব্ৰিটিছ বাহিনীৰ বেণ্ডে ‘The World Turned Upside Down’ নামৰ সুৰ বজাইছিল — কাৰণ সঁচাকৈয়ে পৃথিৱীখন ওলোটা হৈ গৈছিল। তেৰখন উপনিৱেশৰ সাধাৰণ মানুহে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী সামৰিক শক্তিক পৰাজিত কৰিছিল।

পেৰিছ চুক্তি আৰু স্বাধীন আমেৰিকা

১৭৮৩ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখে পেৰিছত ব্ৰিটেইন আৰু আমেৰিকাৰ মাজত শান্তি চুক্তি স্বাক্ষৰিত হ’ল। এই চুক্তিত ব্ৰিটেইনে আমেৰিকাৰ পূৰ্ণ স্বাধীনতা স্বীকাৰ কৰিলে আৰু মিছিছিপি নদীৰ পূবৰ সকলো ভূখণ্ড আমেৰিকাক দিলে। তেৰখন উপনিৱেশ বৰ্তমান এখন স্বাধীন দেশ — যুক্তৰাষ্ট্ৰ আমেৰিকা (United States of America)। ১৭৮৭ চনত আমেৰিকাৰ সংবিধান প্ৰণয়ন হ’ল আৰু ১৭৮৯ চনত জৰ্জ ৱাশিংটন প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত হ’ল। এই সংবিধানে ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ, মৌলিক অধিকাৰ আৰু গণতান্ত্ৰিক শাসনৰ এক অনন্য কাঠামো স্থাপন কৰিলে।

বিশ্বত প্ৰভাৱ আৰু ভাৰতৰ প্ৰেক্ষাপট

আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধৰ প্ৰভাৱ কেৱল আমেৰিকাতে সীমাবদ্ধ নাছিল। ১৭৮৯ চনৰ ফৰাচী বিপ্লৱ, লেটিন আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ ঔপনিৱেশিক-বিৰোধী আন্দোলনত আমেৰিকান বিপ্লৱৰ অনুপ্ৰেৰণা সুস্পষ্টভাৱে দেখা যায়। ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত বাল গঙ্গাধৰ তিলক, লালা লাজপত ৰায় আদি নেতাসকলে আমেৰিকান বিপ্লৱৰ উদাহৰণ দি ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ যুক্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। ভাৰতীয় সংবিধানত ড০ আম্বেদকাৰৰ নেতৃত্বত প্ৰণীত ভাৰতীয় সংবিধানত মৌলিক অধিকাৰ আৰু ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণৰ যি ধাৰণা, তাত আমেৰিকান সংবিধানৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট।

উপসংহাৰ

আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধ কেৱল এখন যুদ্ধ নাছিল — ই আছিল এটি আদৰ্শৰ বিজয়। এই আদৰ্শটো হ’ল – প্ৰতিজন মানুহে স্বাধীনভাৱে জন্মগ্ৰহণ কৰে, চৰকাৰে জনগণৰ ইচ্ছাৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰে, আৰু অন্যায় শাসনৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ কৰাটো কেৱল অধিকাৰেই নহয়, ই এক দায়িত্বও। বৰ্তমান, একবিংশ শতিকাত থিয় হৈ আমি যেতিয়া আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধৰ কথা পঢ়োঁ, তেতিয়া আমি যেন কেৱল ইতিহাস পঢ়া নাই, আমি সেই সকলো মানুহৰ সংগ্ৰামক স্মৰণ কৰিছোঁ যিসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে মানুহৰ বাবে এখন উন্নতৰ পৃথিৱী সম্ভৱ — আৰু সেই বিশ্বাসৰ বাবে নিজৰ জীৱনৰ বাজি ৰাখিছিল। গণতন্ত্ৰৰ পথ কঠিন, কিন্তু আমেৰিকাৰ বিপ্লৱীসকলে প্ৰমাণ কৰিছিল যে সেই পথ অসম্ভৱ নহয়।