গৌৰৱময় বিপ্লৱ – ইংলেণ্ডৰ ইতিহাসৰ এক যুগান্তকাৰী অধ্যায়

ইতিহাসৰ পাতত এনে বহু ঘটনা আছে যি মানৱ সভ্যতাৰ গতিপথেই সলনি কৰি পেলাইছিল। ইংলেণ্ডৰ গৌৰৱময় বিপ্লৱ বা Glorious Revolution হৈছে তেনে এটি ঘটনা। ১৬৮৮ চনত সংঘটিত এই বিপ্লৱে কেৱল ইংলেণ্ডৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাকেই নতুন ৰূপ দিয়া নাছিল, বৰঞ্চ ই সমগ্ৰ বিশ্বত গণতন্ত্ৰ, সাংবিধানিক শাসন আৰু নাগৰিক স্বাধীনতাৰ বীজ ৰোপণ  কৰিছিল। গৌৰৱময় বুলি কোৱাৰ কাৰণ হৈছে এই বিপ্লৱত তেনে কোনো ব্যাপক হিংসা বা ৰক্তপাত হোৱা নাছিল — এক শান্তিপূৰ্ণ ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ মাজেদি ইংলেণ্ডে এক নতুন যুগত প্ৰৱেশ কৰিছিল।

পটভূমি : বিপ্লৱৰ আগৰ ইংলেণ্ড

গৌৰৱময় বিপ্লৱৰ শিপা বিচাৰিবলৈ হ’লে আমি সপ্তদশ শতিকাৰ ইংলেণ্ডলৈ উভতি যাব লাগিব। এই সময়ছোৱাত ইংলেণ্ড অতি অস্থিৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আহিছিল। ১৬৪২ চনৰ পৰা ১৬৫১ চনলৈ চলা গৃহযুদ্ধত ৰজা প্ৰথম চাৰ্লছ পাৰ্লামেণ্টৰ (সংসদৰ) বাহিনীৰ হাতত পৰাজিত হৈছিল আৰু শেষত তেওঁক মৃত্যুদণ্ড দিয়া হৈছিল। অলিভাৰ ক্ৰমৱেলৰ নেতৃত্বত কিছু সময়ৰ বাবে ইংলেণ্ড প্ৰজাতন্ত্ৰ হৈছিল যদিও ১৬৬০ চনত ইয়াত ৰাজতন্ত্ৰ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা হয়।

দ্বিতীয় চাৰ্লছ ৰজা হোৱাৰ পিছতো প্ৰটেষ্টাণ্ট পাৰ্লামেণ্ট আৰু ৰাজসিংহাসনৰ মাজত বিবাদ অব্যাহত আছিল। ১৬৮৫ চনত দ্বিতীয় চাৰ্লছৰ মৃত্যু হোৱাত তেওঁৰ ভায়েক দ্বিতীয় জেমছ ৰজা হ’ল। দ্বিতীয় জেমছ আছিল এজন ৰোমান কেথলিক, আৰু তেওঁ কেথলিক ধৰ্মাৱলম্বীসকলক সুবিধা প্ৰদান কৰি প্ৰটেষ্টাণ্ট সংখ্যাগৰিষ্ঠ ইংলেণ্ডত নিজৰ শত্ৰু বৃদ্ধি কৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁৰ ধৰ্মীয় নীতি, পাৰ্লামেণ্টক অমান্য কৰাৰ প্ৰৱণতা আৰু নিৰংকুশ ৰাজতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ আকাংক্ষাই ইংলেণ্ডৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক নাগৰিককে উদ্বিগ্ন কৰি তুলিছিল।

সংকটৰ মুহূৰ্ত: বিপ্লৱৰ প্ৰত্যক্ষ কাৰণ

১৬৮৮ চনৰ জুন মাহত দ্বিতীয় জেমছৰ দ্বিতীয় পত্নী মেৰী অৱ মডেনাৰ এটি পুত্ৰ সন্তানৰ জন্ম হ’ল। এই ঘটনাই ইংলেণ্ডৰ প্ৰটেষ্টাণ্ট অভিজাত শ্ৰেণী আৰু পাৰ্লামেণ্টক গভীৰভাৱে চিন্তিত কৰি তুলিলে। কাৰণ বৰ্তমান এজন কেথলিক উত্তৰাধিকাৰী থকাৰ অৰ্থ হ’ল ইংলেণ্ডত কেথলিক ৰাজতন্ত্ৰৰ ধাৰাবাহিকতা অব্যাহত থাকিব পাৰে।

ইয়াৰ আগতে পৰিস্থিতি চম্ভালি ৰখাৰ এটি উপায় আছিল — কিয়নো দ্বিতীয় জেমছৰ জ্যেষ্ঠ কন্যা মেৰী আছিল প্ৰটেষ্টাণ্ট আৰু তেওঁ নেদাৰলেণ্ডছৰ (হলেণ্ড) অৰেঞ্জৰ ৰাজকুমাৰ উইলিয়ামক বিবাহ কৰিছিল। কিন্তু বৰ্তমান ৰজাৰ পুত্ৰ সন্তানৰ জন্মৰ লগে লগে মেৰীৰ সিংহাসনৰ পথ বন্ধ হ’ল। এই পৰিস্থিতিত ইংলেণ্ডৰ প্ৰভাৱশালী সাতজন নেতা — পাৰ্লামেণ্টৰ সদস্য, ধৰ্মীয় নেতা আৰু অভিজাত শ্ৰেণীৰ মানুহে — গোপনে অৰেঞ্জৰ উইলিয়ামক ইংলেণ্ডলৈ আহি ক্ষমতা গ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান জনালে। ইতিহাসত এই পত্ৰখনক ‘সাতজন অমৰ মানুহৰ আমন্ত্ৰণ’ (Invitation of the Seven Immortals) বুলি জনা যায়।

উইলিয়ামৰ আগমন আৰু জেমছৰ পলায়ন

১৬৮৮ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত অৰেঞ্জৰ উইলিয়াম প্ৰায় পোন্ধৰ হাজাৰ সৈন্য লৈ ইংলেণ্ডৰ দক্ষিণ উপকূলৰ ব্ৰিক্সহামত অৱতৰণ কৰিলে। উল্লেখযোগ্য কথা এই যে উইলিয়ামে নিজকে আক্ৰমণকাৰী হিচাপে উপস্থাপন নকৰি ‘ইংলেণ্ডৰ স্বাধীনতা আৰু মুক্ত পাৰ্লামেণ্টৰ ৰক্ষাকৰ্তা’ হিচাপে প্ৰস্তুত কৰিছিল। তেওঁৰ ফৌজ লণ্ডনৰ ফালে অগ্ৰসৰ হোৱাৰ লগে লগে দ্বিতীয় জেমছৰ সেনাবাহিনীৰ বহু বিষয়া আৰু সৈন্য উইলিয়ামৰ পক্ষত যোগ দিবলৈ ধৰিলে।

দ্বিতীয় জেমছৰ নিজৰ জীৱনত এই সময়ছোৱা অত্যন্ত কৰুণ আছিল। তেওঁৰ সেনাপতি চাৰ্চিল (পাছত মালব্ৰাৰ ডিউক) আৰু আনকি তেওঁৰ নিজৰ কনিষ্ঠ কন্যা এনীও তেওঁক এৰি উইলিয়ামৰ পক্ষ লৈছিল। চাৰিওফালৰ পৰা পৰিত্যক্ত অনুভৱ কৰি জেমছে যুঁজিবলৈ সাহস গোটাব নোৱাৰিলে। ১৬৮৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত তেওঁ গোপনে ইংলেণ্ড এৰি ফ্ৰান্সলৈ পলাই গ’ল। যাওঁতে তেওঁ ৰাজকীয় মোহৰটো টেমছ নদীত পেলাই দিছিল — যেন ইংলেণ্ডৰ ৰাজতন্ত্ৰকেই পানীত ডুবাই দি গ’ল।

নতুন যুগৰ আৰম্ভণি: উইলিয়াম আৰু মেৰীৰ ৰাজত্ব

জেমছৰ পলায়নৰ পিছত পাৰ্লামেণ্টে এক অভূতপূৰ্ব সিদ্ধান্ত ল’লে। ১৬৮৯ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত এক ‘কনভেনশ্বন পাৰ্লামেণ্ট’ বহি উইলিয়াম আৰু মেৰীক যুটীয়াভাৱে ইংলেণ্ডৰ ৰজা-ৰাণী হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে। কিন্তু এইবাৰ কথাটো আগৰ দৰে নাছিল — পাৰ্লামেণ্টে ক্ষমতা অৰ্পণ কৰাৰ আগতেই এখন ঐতিহাসিক দলিল উপস্থাপন কৰিলে।

এই দলিলখনৰ নাম আছিল ‘অধিকাৰৰ ঘোষণা’ (Declaration of Rights), যি পাছত ‘অধিকাৰৰ বিধেয়ক’ (Bill of Rights, ১৬৮৯) হিচাপে আইনত পৰিণত হ’ল। উইলিয়াম আৰু মেৰীয়ে এই দলিল স্বীকাৰ কৰিহে সিংহাসনত বহিছিল। এই বিধেয়কখনে নিশ্চিত কৰিলে যে ভৱিষ্যতে ইংলেণ্ডৰ কোনো ৰজাই পাৰ্লামেণ্টক বাদ দি শাসন কৰিব নোৱাৰিব।

অধিকাৰৰ বিধেয়ক: এক ঐতিহাসিক দলিল

১৬৮৯ চনৰ অধিকাৰৰ বিধেয়ক (Bill of Rights) হৈছে ইংলেণ্ডৰ সাংবিধানিক ইতিহাসৰ এক মাইলৰখুঁটি। এই দলিলখনে নিম্নলিখিত মূল নীতিসমূহ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে :

• ১) ৰজাই পাৰ্লামেণ্টৰ সন্মতি অবিহনে আইন স্থগিত ৰাখিব বা নতুন কৰ আৰোপ কৰিব নোৱাৰিব।
• ২) শান্তিকালীন সময়ত পাৰ্লামেণ্টৰ অনুমতি অবিহনে সেনাবাহিনী ৰাখিব নোৱাৰিব।
• ৩) পাৰ্লামেণ্টৰ নিৰ্বাচন স্বাধীন হ’ব লাগিব।
• ৪) পাৰ্লামেণ্টত বক্তব্য ৰখাৰ স্বাধীনতা থাকিব।
• ৫) নাগৰিকসকলৰ অত্যাচাৰমূলক শাস্তিৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা থাকিব।

এই বিধেয়কখনৰ জৰিয়তে প্ৰথমবাৰৰ বাবে স্পষ্টভাৱে প্ৰতিষ্ঠা হ’ল যে ইংলেণ্ডত ৰজাৰ ক্ষমতা সীমাহীন নহয় — ৰজা আইনৰ ওপৰত নহয়, আইনৰ অধীনত। এই নীতিক আমি ‘সাংবিধানিক ৰাজতন্ত্ৰ’ বুলিব পাৰোঁ।

গৌৰৱময় বিপ্লৱৰ প্ৰভাৱ আৰু গুৰুত্ব

গৌৰৱময় বিপ্লৱৰ প্ৰভাৱ কেৱল ইংলেণ্ডৰ সীমাৰেখাৰ মাজতে আৱদ্ধ নাছিল। ইয়াৰ ঢৌ বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ বিয়পি পৰিছিল।

আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত প্ৰভাৱ :

১৭৭৬ চনত আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা ঘোষণা আৰু পাছত ১৭৮৯ চনত আমেৰিকাৰ Bill of Rights — এই দুয়োখন দলিলেই গৌৰৱময় বিপ্লৱ আৰু ইংলেণ্ডৰ Bill of Rights-ৰ পৰা অনুপ্ৰেৰণা লৈছিল। ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, আইনৰ শাসন, প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ — এই সকলো ধাৰণা ইংলেণ্ডৰ পৰা আমেৰিকালৈ গৈছিল।

ফৰাচী বিপ্লৱত প্ৰভাৱ :

১৭৮৯ চনৰ ফৰাচী বিপ্লৱতো ইংলেণ্ডৰ গৌৰৱময় বিপ্লৱৰ আদৰ্শৰ প্ৰভাৱ আছিল। যদিও ফৰাচী বিপ্লৱ হিংসাত্মক আছিল, কিন্তু স্বাধীনতা, সমতা আৰু গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণাবোৰ ইংলেণ্ডৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে গভীৰভাৱে সংযুক্ত বুলি ক’ব পাৰি।

সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ প্ৰসাৰ :

ব্ৰিটিছ উপনিৱেশবোৰত — ভাৰত, অষ্ট্ৰেলিয়া, কানাডা আদিত — সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ যি ধাৰণা বৰ্তমান প্ৰচলিত, তাৰ শিপা গৌৰৱময় বিপ্লৱৰ মাজতে আছে।

সমালোচনা আৰু সীমাবদ্ধতা

গৌৰৱময় বিপ্লৱক কিছু ঐতিহাসিকে ‘অসম্পূৰ্ণ বিপ্লৱ’ বুলিও আখ্যা দিছে। ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ আমি অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰোঁ।

প্ৰথমতে, এই বিপ্লৱে কেৱল প্ৰটেষ্টাণ্ট ধৰ্মাৱলম্বীসকলৰ অধিকাৰ ৰক্ষা কৰিছিল। কেথলিক, ইহুদী বা অন্য সম্প্ৰদায়ৰ মানুহে এই বিপ্লৱৰ পৰা সমান সুবিধা পোৱা নাছিল। দ্বিতীয়তে, ভোটাধিকাৰ কেৱল সম্পত্তি থকা পুৰুষসকলকহে দিয়া হৈছিল — মহিলা আৰু দৰিদ্ৰ শ্ৰেণীৰ মানুহ বাহিৰত আছিল। তৃতীয়তে, আয়াৰলেণ্ডৰ কেথলিক জনগোষ্ঠীৰ বাবে এই বিপ্লৱে স্বাধীনতা আনিছিল বুলি ক’ব নোৱাৰি — বৰং তেওঁলোকৰ ওপৰত প্ৰটেষ্টাণ্ট আধিপত্য আৰু বৃদ্ধি পাইছিল।

তথাপি এই সীমাবদ্ধতাবোৰৰ মাজতো গৌৰৱময় বিপ্লৱৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্বক নস্যাত্‍ কৰিব নোৱাৰি। ই আছিল এক দীঘলীয়া গণতান্ত্ৰিক যাত্ৰাৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ।

ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত গৌৰৱময় বিপ্লৱ

ভাৰতীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰা গৌৰৱময় বিপ্লৱ অধ্যয়ন কৰাটো বিশেষ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। কিয়নো ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদী নেতাসকলে — বাল গঙ্গাধৰ তিলক, গোপাল কৃষ্ণ গোখলে, পাছত মহাত্মা গান্ধী আৰু জৱাহৰলাল নেহৰুৱে — ব্ৰিটিছ সাংবিধানিক পৰম্পৰাৰ আশ্ৰয় লৈ নিজৰ অধিকাৰ দাবী কৰিছিল।

ভাৰতে স্বাধীনতা পোৱাৰ পিছত যি সংবিধান প্ৰস্তুত কৰিছিল, তাত সংসদীয় গণতন্ত্ৰ, আইনৰ শাসন আৰু নাগৰিক অধিকাৰৰ যি ধাৰণা আছে, তাৰ এটি ঐতিহাসিক শিপা গৌৰৱময় বিপ্লৱত পোৱা যায়। ড০ ভীমৰাও আম্বেদকাৰৰ নেতৃত্বত প্ৰস্তুত হোৱা ভাৰতীয় সংবিধানত ব্ৰিটিছ, আমেৰিকান আৰু ফৰাচী সাংবিধানিক পৰম্পৰাৰ সমন্বয় ঘটিছে।

উপসংহাৰ

গৌৰৱময় বিপ্লৱ হৈছে সেই বিৰল ঐতিহাসিক ঘটনাসমূহৰ ভিতৰত এটা, যি একেসময়তে এক নিৰ্দিষ্ট দেশৰ কথা আৰু সমগ্ৰ মানৱজাতিৰ কথা কৈ যায়। ইংলেণ্ডৰ এই বিপ্লৱে প্ৰমাণ কৰিলে যে ক্ষমতা পৰিৱৰ্তন অথবা শাসনৰ সংস্কাৰ কেৱল হিংসাৰ মাজেদিই হ’ব লাগিব, তেনে কোনো কথা নাই। পাৰ্লামেণ্ট, আইন আৰু শান্তিপূৰ্ণ আলোচনাৰ মাজেদিও বৃহত্‍ পৰিৱৰ্তন আনিব পাৰি।

বৰ্তমান আমি যেতিয়া গণতন্ত্ৰ, মানৱ অধিকাৰ, আইনৰ শাসন আৰু সাংবিধানিক শাসনৰ কথা কওঁ, তেতিয়া আমি জানিব লাগে যে এই বিষয়বোৰ আকাশৰ পৰা পৰা নাই। শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি বহু মানুহে সংগ্ৰাম কৰিছে, বলিদান দিছে। গৌৰৱময় বিপ্লৱ সেই দীৰ্ঘ যাত্ৰাৰ এটি গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰখুঁটি। ইয়াক অধ্যয়ন কৰাটো কেৱল ইতিহাসৰ পাঠ হিচাপেই গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয় — ই আমাক আমাৰ নিজৰ গণতান্ত্ৰিক দায়িত্বৰ কথাও সোঁৱৰাই দিয়ে।